Fortuna z węgla – opowieść o rodach, kopalniach i przemianach Bytomia

W sali Hotelu przy Skarpie pojawi się ślad górniczych fortun i starych zdjęć – opowieść o tym, jak węgiel budował majątki i miasto. W Bytomiu zestawione zostaną losy pięciu kopalń z nazwiskami rodzin, które nimi zarządzały, oraz fotografie z archiwów międzywojennych. To nie tylko historia zakładów, lecz także portret przemian, które wciąż widoczne są w tkance miasta.

• Jak kopalnie i magnaci kształtowali oblicze Bytomia
• Prelekcja „Fortuna zrodzona z węgla” – co, gdzie i czego można się spodziewać

Jak kopalnie i magnaci kształtowali oblicze Bytomia

W wykładzie zostaną przypomniane losy pięciu największych bytomskich zakładów górniczych – to one w znacznej mierze przesądziły o przemysłowym charakterze miasta. W skali regionu ich produkcja była ogromna – roczne wydobycie tych kopalń sięgało łącznie nawet kilkunastu milionów ton węgla kamiennego. To wydobycie decydowało o miejscach pracy, rozwoju infrastruktury i zabudowie dzielnic.

Wśród omawianych zakładów znajdą się m.in.:

• „Grafin Johanna” – znana też jako KWK Bobrek,
• „Preussengrube” – późniejsza KWK Miechowice,
• „Beuthengrube” – przekształcona w KWK Bytom,
• „Hohenzollerngrube” – czyli KWK Szombierki,
• „Karsten‑Zentrum” – później KWK Centrum i Dymitrow.

W opowieści pojawią się także nazwiska rodzin, które czerpały z tych kopalń znaczną część swoich fortun – Henckel von Donnersmarckowie, Schaffgotschowie oraz Tiele‑Wincklerowie. Historia zakładów splata się z osobistymi losami właścicieli: jedne zakładano już w XIX wieku, inne rozwijano po zmianach politycznych w XX wieku. Przykładowo kopalnia „Beuthengrube” została powołana do życia w 1923 roku przez Donnersmarcków, a Karsten‑Zentrum istnieje w dokumentach od 1872 roku, przy czym początkowe inwestycje związane z budową kopalń i hut cynku wiążą się z nazwiskiem Guido Henckel von Donnersmarcka z połowy XIX wieku.

W opisie nie zabraknie także wątków przedindustrialnych i wczesnogórniczych odkryć – m.in. działalności Karola Goduli i jego spadkobierczyni Joanny Gryzik, których decyzje inwestycyjne w XIX wieku przyczyniły się do powstania kopalni w Szombierkach. Z kolei dla współczesnego obrazu miasta ważne będą daty zamknięć i końca fedrowania – ostatnie ruchy wydobywcze w niektórych zakładach to fakty, które wciąż wpływają na przestrzeń miejską (między innymi zakończenie wydobycia w KWK Bobrek przypisane jest do 30 grudnia 2025 roku).

Prelekcja „Fortuna zrodzona z węgla” – co, gdzie i czego można się spodziewać

Spotkanie poprowadzi historyk Tomasz Sanecki. Organizatorzy zaplanowali pokaz archiwalnych zdjęć oraz materiałów źródłowych pochodzących m.in. ze Śląskiej Biblioteki Cyfrowej i przedwojennych czasopism, co pozwoli zobaczyć kopalnie tak, jak wyglądały na fotografii i planach technicznych tamtych lat. Na miejscu dostępne będą też bezpłatne ulotki poświęcone każdemu z omawianych zakładów.

Szczegóły organizacyjne:

• Data i godzina: 20 lutego, godz. 17:00
• Miejsce: Hotel przy Skarpie, ul. Kilara 29a, Bytom‑Rozbark
• Wstęp: wolny
• Materiały: bezpłatne ulotki dotyczące kopalń oraz archiwalne fotografie

Prelekcja jest trzecim spotkaniem w cyklu „Dziedzictwo Poprzemysłowe Bytomia – Kopalnie i Zakłady Górnicze”. Zajęcie zostało dofinansowane jako inicjatywa oddolna w ramach projektu Zielony Kwartał KWK Rozbark – Edukacja Zielona Transformacja. Organizatorzy zapowiadają także ciąg dalszy programu – następne spotkanie poświęcone historii kopalń rud cynku i ołowiu odbędzie się 6 marca 2026 roku o godz. 17:00 w tym samym miejscu.

Dla mieszkańca oznacza to więcej niż godzinna opowieść o przeszłości – to okazja, aby zobaczyć, skąd wzięły się nazwy ulic, jak ukształtowały się dzielnice i które miejsca wciąż noszą ślady przemysłu. Prezentowane fotografie i materiały archiwalne pomagają rozpoznać fragmenty miasta na starych widokówkach, a udostępnione ulotki dają punkt wyjścia do dalszych spacerów śladem przemysłowego dziedzictwa Bytomia. Dla osób zainteresowanych rewitalizacją oraz turystyką przemysłową spotkanie może być inspiracją do pomysłów na wykorzystanie poprzemysłowych terenów w kolejnych latach.

na podstawie: Urząd Miejski Bytom.